طرحواره چیست و انواع آن کدامند؟ چه تاثیری بر روی زندگی ما میگذارد؟
طرحوارهها الگوهای ذهنی هستند که از تجربیات اولیه زندگی و تعاملات اجتماعی فرد شکل میگیرند و به او کمک میکنند تا دنیا را درک کرده و تجربیاتش را تفسیر کند. این الگوها میتوانند مثبت یا منفی باشند و تأثیر زیادی بر دیدگاه فرد نسبت به خود، دیگران و محیط دارند. طرحوارههای ناسازگار ممکن است باعث مشکلات روانی، اجتماعی و عاطفی مانند اضطراب، افسردگی و احساس بیارزشی شوند. طرحواره رهاشدگی، بیاعتمادی، محرومیت هیجانی و ترس از شکست انواع مختلفی از طرحوارهها هستند این طرحوارهها رفتار، تصمیمگیریها و روابط فرد را تحت تأثیر قرار میدهند. بنابراین، شناسایی و درمان طرحوارههای منفی به بهبود کیفیت زندگی و ارتباطات سالمتر کمک میکند.
طرحواره در روانشناسی چیست؟
طرحوارهها بهطور کلی به الگوهای ذهنی و ساختارهای شناختی گفته میشوند و در طول زندگی فرد ایجاد میشوند و بهطور عمده در دوران کودکی شکل میگیرند. این الگوها بر اساس تجربیات و روابط اولیه فرد با محیط و اطرافیان ساخته میشوند و در طول زمان تأثیر زیادی بر رفتار، احساسات و ادراک فرد از خود و دیگران دارد.
به زبان سادهتر، طرحوارهها فیلترهای ذهنی هستند که نحوه تفسیر فرد از رویدادها، روابط و تجربیات را تحت تأثیر قرار میدهند. وقتی طرحوارهای در ذهن فرد شکل میگیرد، فرد به طور ناخودآگاه رویدادهای زندگیاش را از آن زاویه نگاه میکند. برای مثال، فردی که طرحواره “عدم لیاقت” دارد، به راحتی نشانههای موفقیت را نادیده بگیرد و یا آنها را به حساب شانس یا تصادف بگذارد و شکستها یا مشکلات را بهطور شدیدتری تجربه میکند.
یکی از ویژگیهای طرحوارهها این است که بسیار ثابت و مقاوم در برابر تغییر باشند و باعث ایجاد الگوهای ثابت در رفتار و واکنشهای فرد شوند. در بسیاری از موارد، این طرحوارهها به نوعی در بزرگسالی ادامه پیدا میکنند و تأثیرات منفی بر روابط شخصی و اجتماعی فرد دارد.
به گفته پیاژه، طرحوارهها بهعنوان ابزارهایی برای سازماندهی اطلاعات عمل میکنند و کمک میکنند تا ذهن بهطور مؤثرتر و کارآمدتر با حجم زیادی از اطلاعات مواجه شود. از این رو، طرحوارهها بهطور معمول بهعنوان یک عامل کمککننده برای پردازش سریع و بهینه اطلاعات عمل میکنند و باعث تحریف اطلاعات و نادیده گرفتن جنبههای دیگر واقعیت شوند.
به طور کلی، درمان طرحوارهها در رواندرمانیها در درمانهای شناختی-رفتاری (CBT) و درمان طرحواره به افراد کمک میکند تا طرحوارههای منفی و محدودکننده را شناسایی کرده و تغییر دهند تا به شکلی سالمتر و مؤثرتر با چالشها و تجربیات زندگی روبهرو شوند.
طرحواره چه ویژگیهایی دارد؟
طرحوارهها ویژگیهای خاصی دارند و بر نحوه ادراک و رفتار افراد تأثیر دارند. در نظریه پیاژه 6 ویژگی اصلی برای طرحوارهها ذکر شده:
- طرحواره قابل تغییر است
طرحوارهها بهطور دائمی ثابت نیستند و با تغییر در تجربیات و یادگیریهای جدید تغییر میکنند. این تغییر از طریق تعاملات اجتماعی، یادگیریهای جدید و تغییرات در محیط رخ میدهد.
- چند طرحواره باهم همپوشانی داشته باشند
طرحوارهها ممکن است ویژگیها و رفتارهای مشترکی داشته باشند و این ویژگیها بهطور همزمان در یک فرد فعال میشوند. به عنوان مثال، ممکن است یک فرد همزمان طرحوارههایی از شکست و طرحوارههایی از بیلیاقتی داشته باشد که با هم تداخل دارند.
- طرحوارهها زیرمجموعه یکدیگر هستند
برخی از طرحوارهها بهعنوان زیرمجموعهای از طرحوارههای دیگر عمل میکنند. به عنوان مثال، طرحوارههای مربوط به “عدم محبت” زیرمجموعهای از طرحوارههای بزرگتر مانند “عدم لیاقت” هستند.
- طرحوارهها بر اساس معلومات فردی شکل میگیرند
طرحوارهها بر اساس تجربیات و یادگیریهای خاص هر فرد شکل میگیرند و ممکن است برای افراد مختلف با توجه به تجربیات متفاوت، متفاوت باشند. این بدان معناست که یک فرد ممکن است یک طرحواره منحصربهفرد داشته باشد که دیگران آن را نداشته باشند.
- همواره فعال هستند
طرحوارهها در پسزمینه ذهن فرد فعال هستند و تأثیر زیادی بر نحوهی واکنشهای فرد به محیط دارند. این طرحوارهها حتی زمانی که فرد به آنها فکر نمیکند، در شکلدهی به رفتارها و واکنشها مؤثر است.
- بر برداشت و استنباط فردی متکی هستند نه واقعیتهای موجود
طرحوارهها بر اساس برداشتهای شخصی فرد از واقعیتها شکل میگیرند و نه بر اساس واقعیتهای عینی و موجود. به این معنا که فرد ممکن است واقعیتها را بهطور تحریفشده و با توجه به طرحوارههای ذهنی خود تفسیر کند.
طرحواره چطور به وجود میآید؟
طرحوارهها در دوران کودکی شکل میگیرند. روند شکلگیری طرحوارهها پیچیده است و بهطور معمول بهصورت تدریجی و در طول زمان اتفاق میافتد. عواملی که در شکلگیری طرحوارهها نقش دارند، عبارتند از:
| دلیل شکلگیری طرحوارهها | توضیحات هر مورد |
| فقدان نیازهای اصلی (حمایت، ثبات) | کمبود حمایت عاطفی، جسمی یا روانی در دوران رشد میتواند احساس بیارزشی ایجاد کند. |
| فقدان امنیت و آسیب دیدن در کودکی | تجربه آسیبهای جسمی، روانی یا جنسی باعث شکلگیری طرحوارههای “نقص” یا “شرم” میشود. |
| افراط در رفع نیازها توسط والدین | برآوردهسازی افراطی نیازها توسط والدین ممکن است به وابستگی زیاد و مشکلات استقلال منجر شود. |
| خلق و خوی خاص کودک و همسانسازی با بزرگترها | کودکانی با خلق و خوی خاص ممکن است در تلاش برای جلب تایید بزرگترها، به رفتارهای ناسالم دچار شوند. |
مزایا و معایب طرحواره چیست؟
طبق نظر پیاژه طرحوارهها به فرد کمک میکنند تا تجربیات خود را در زندگی به کار گرفته و برای آیندهاش هدفگذاری و برنامهریزی کند. این طرحوارهها به کودک یاد میدهند که در دنیای پیچیده و پر از تحولات چگونه زندگی کند. همچنین با استفاده از این طرحوارهها فرد جایگاه خود را در اجتماع پیدا کرده و بهنوعی با محیط اطراف سازگار شود. با گذشت زمان و رسیدن به بلوغ، طرحوارهها پیچیدهتر شده و فرد مسائل پیچیدهتری را درک و حل میکند. اما باید توجه داشت که طرحوارهها میتوانند اثرات منفی به همراه داشته باشند و باعث ناسازگاری شوند.
| مزایای طرحوارهها | معایب طرحوارهها |
| سازگاری ذهنی: طرحوارهها کمک میکنند فرد در دنیای پیچیده و پر از اتفاقات گوناگون زندگی کند و جایگاه خود را در اجتماع پیدا کند. | تحریف شناختی: ممکن است وقتی محرکهای محیطی با طرحواره تطابق نداشته باشند، فرد واقعیت را تحریف کرده و طرحواره را دستنخورده نگه دارد. |
| حل مسائل دشوار: با رشد طرحوارهها، فرد قادر به درک و حل مسائل پیچیدهتری میشود. | محدودیت و بدبینی: طرحوارهها میتوانند انتظارات غیرواقعی ایجاد کنند و فرد را بدبین یا محدود کنند. |
| کمک به برنامهریزی: طرحوارهها به کودک کمک میکنند تا تجربیات خود را به کار گرفته و برای آیندهاش هدفگذاری کند. | محرومیت از روابط صمیمانه: طرحوارههایی مانند محرومیت هیجانی ممکن است مانع از برقراری روابط عاطفی سالم شود. |
| سازگاری اجتماعی: فرد به کمک طرحوارهها بهنوعی سازگاری ذهنی با محیط و اجتماع پیدا میکند. | روابط اجتماعی ناخوشایند: طرحوارههای ناسازگار ممکن است منجر به روابط مخرب و آسیبزننده با دیگران شوند. |
انواع طرحواره چیست؟
پیاژه شش نوع طرحواره را معرفی کرده و شامل طرحوارههای شی، شخص، اجتماعی، رویدادی، فردی یا خود است. این طرحوارهها ابعاد مختلف ذهنی انسان را در بر میگیرند. اما جفری یانگ بیشتر بر طرحوارههای فردی، شخصیتی و اجتماعی تمرکز کرده و 18 نوع طرحواره ناسازگار را شناسایی کرده که تأثیرات عمیقی بر جنبههای مختلف زندگی فردی، حرفهای و اجتماعی افراد دارد. در ادامه انواع طرحوارهها را بررسی میکنیم:
- طرحواره رهاشدگی
در این طرحواره فرد احساس میکند که اطرافیانش قابل اعتماد نیستند و نمیتواند به حمایت آنها تکیه کند. او همواره نگران از دست دادن عزیزانش است، چه به علت مرگ آنها و چه به دلیل ترک او.
- طرحواره بیاعتمادی و سوءاستفاده
افرادی که این طرحواره را دارند، به طور دائم نگران این هستند که دیگران قصد دارند به آنها آسیب برسانند یا از آنها سوءاستفاده کنند. آنها احساس میکنند که همیشه در معرض بیعدالتی قرار دارند.
- طرحواره محرومیت هیجانی
این طرحواره به کسانی مربوط میشود که نمیتوانند محبت یا توجه کافی از دیگران دریافت کنند و خود قادر به ابراز همدلی یا توجه به دیگران نیستند.
- طرحواره بزرگمنشی
در این تله زندگی فرد خود را از دیگران برتر میبیند و معتقد است که شایسته زندگی بهتر و شرایط بهتری نسبت به دیگران است. این افراد به خواستههای خود اهمیتی نمیدهند و بیتوجه به هزینههایی که این خواستهها ممکن است برای دیگران ایجاد کند، به دنبال رفع آنها هستند.
- طرحواره ایثار
این طرحواره مربوط به افرادی است که به شدت به نیازهای دیگران توجه دارند و تمایل دارند خواستههای خود را نادیده بگیرند. آنها زمانی که به نیازهای خود توجه کنند، احساس گناه شدیدی دارند.
- طرحواره شکست
این طرحواره به افرادی که باور دارند همیشه شکست خواهند خورد یا از همسالان خود ضعیفتر و ناکامتر هستند مربوط میشود. این افراد خود را بیاستعداد، احمق و ناقص میبینند و به هیچوجه خود را لایق موفقیت نمیدانند.
- طرحواره نقص و شرم
افرادی که درگیر این طرحواره هستند، خود را ناقص، بد و ناپسند میپندارند. آنها احساس شرم شدیدی دارند و به طور مداوم از اجتماع دوری میکنند.
- طرحواره انزوای اجتماعی
در این تله زندگی فرد ترجیح میدهد از اجتماع دور بماند زیرا در جمع احساس بیگانگی و تفاوت با دیگران میکند و در نهایت اضطراب شدیدی را تجربه میکند.
- طرحواره اطاعت
این طرحواره به افرادی تعلق دارد که تنها به خاطر ترس از تنبیه و مجازات، نیازها و خواستههای خود را نادیده میگیرند و تمام توجه خود را به نیازهای دیگران معطوف میکنند.
- طرحواره جلب توجه
افرادی که درگیر این طرحواره هستند، برای جلب توجه و تحسین دیگران تلاشهای زیادی انجام میدهند. آنها ممکن است بیش از حد بر تواناییها و برتریهای خود تأکید کنند تا احترام و توجه دیگران را به دست آورند.
- طرحواره وابستگی
این طرحواره مربوط به افرادی است که در انجام مسئولیتهای خود ناتوان هستند و نمیتوانند به طور مؤثر از پس کارهای روزمره و مراقبت از خود برآیند.
- طرحواره بازداری هیجانی
افراد گرفتار در این طرحواره تلاش میکنند تا هیجانات و احساسات خود را کنترل کنند، زیرا میترسند اگر هیجاناتشان را رها کنند، از کنترل خارج شده و به شدت انفجاری شوند.
- طرحواره خودکنترلی ناکافی
افرادی که در این طرحواره گرفتار هستند، ناتوان از کنترل احساسات و هیجانات خود بوده و به طور معمول از رسیدن به اهداف شخصی خود ناامید میشوند.
- طرحواره آسیبپذیری در برابر بیماری
این طرحواره به افرادی اختصاص دارد که ترس زیادی از بیماریها، مشکلات جسمی یا فجایع محیطی دارند و همیشه نگران اتفاقات ناگوار هستند.
- طرحواره خود توسعه نیافته
افرادی که در این طرحواره گرفتار هستند، وابستگی شدید عاطفی به افراد دیگر دارند و این وابستگی باعث میشود آزادی و هویت فردی خود را از دست بدهند.
- طرحواره تنبیه
افرادی که در این طرحواره قرار دارند، خود را لایق مجازاتهای سخت برای اشتباهات سادهشان میدانند. آنها با عصبانیت، کمتحملی و بیحوصلگی درگیر هستند.
- طرحواره استانداردهای سطح بالا
این طرحواره به کسانی مربوط میشود که برای رسیدن به استانداردهای غیرمنطقی و سختگیرانه خود تلاش میکنند. این تلاشها آنها را دچار اضطراب و فشار روانی میکند و عملکردشان را کاهش میدهد.
- طرحواره بدبینی
در این طرحواره، افراد به طور دائم بر جنبههای منفی مسائل تمرکز دارند و از دیدن جنبههای مثبت غافل هستند. این افراد به دلیل ترس از عواقب تصمیماتشان از ریسک کردن و مواجهه با چالشها اجتناب میکنند.
چطور میتوان طرحواره را تغییر داد؟
طرحوارهها قابل تغییر هستند و این تغییر به صورت خودبهخود یا با کمک درمان انجام میشود. در سنین پایینتر، طرحوارهها بیشتر تغییر میکنند.
تغییر خودبخودی طرحوارهها
زمانی که فرد با اطلاعات جدید یا محرکهای جدید روبرو میشود که با طرحوارههایش تطابق ندارند، دچار ناهماهنگی شناختی میشود. در این شرایط فرد ممکن است اطلاعات جدید را با طرحوارههای قبلی تطبیق دهد (جذب) یا طرحواره خود را اصلاح کند (تطبیق).
تغییرات خودخواسته طرحوارهها
برخی طرحوارههای مخرب به راحتی تغییر نمیکنند. به خصوص 18 طرحوارهای که یانگ معرفی کرده، به دلیل ریشهدار بودن در روابط اجتماعی و دوران کودکی به درمان تخصصی نیاز دارد. برای تغییر این طرحوارهها به برنامه درمانی و کمک از متخصص طرحوارهدرمانی نیاز است.
چگونه طرحواره را درمان کنیم؟
اگر طرحوارهای را در خود تشخیص دادید و نتیجه تست آن را تایید میکند، بهترین روش درمانی مراجعه به یک درمانگر متخصص در نظریه طرحوارهها است. این درمانگران به نام طرحوارهدرمانگر شناخته میشوند و رویکرد درمانی آنها طرحوارهدرمانی نام دارد. طرحوارهدرمانی رویکردی یکپارچه است که درمانهای CBT (درمان شناختی-رفتاری)، گشتالتدرمانی و درمان شناختی را با هم ترکیب میکند. این روش درمانی توسط جفری یانگ معرفی شده است.
طرحوارهدرمانی بر علائم متمرکز است و بر رابطه درمانگر و مراجعهکننده تأکید دارد. این رویکرد، با تمرکز بر تجربیات دوران کودکی به رفع نیازهای اصلی فرد و یادگیری روشهای برآورده کردن آنها کمک میکند. طرحوارههای ناسازگار نیاز به درمان دارند. بنابراین، اگر شما با این تلههای زندگی مواجه هستید، بهتر است هرچه زودتر اقدام کنید.
سبکهای مقابلهای در طرحواره
سبکهای مقابلهای در طرحوارهها روشهایی هستند که افراد برای مقابله با طرحوارههای خود بهطور ناخودآگاه استفاده میکنند. این سبکها از تغییر طرحوارهها جلوگیری کرده و فرد را در مواجهه با آنها دچار مشکل کنند. سه سبک اصلی مقابلهای عبارتند از:
| سبک مقابلهای | توضیح هر مورد | مثال |
| اجتناب | فرد از موقعیتها یا روابطی که ممکن است طرحوارههایش را فعال کنند، دوری میکند. | فردی که تله رهاشدگی دارد، از روابط عاطفی یا اجتماعی اجتناب میکند تا از طرد شدن جلوگیری کند. |
| تسلیم | فرد طرحواره خود را میپذیرد و هیچ تلاشی برای تغییر آن نمیکند. | فردی که تله بزرگمنشی دارد، مطابق با طرحوارهاش عمل کرده و دیگران را وادار میکند خواستههایش را برآورده کنند. |
| جبران افراطی | فرد با انجام رفتارهای کاملاً متضاد با طرحوارهاش تلاش میکند آن را جبران کند. | فردی که طرحواره انزوای اجتماعی دارد، بهطور افراطی در گروههای اجتماعی شرکت میکند. |
سخن پایانی
طرحوارهها ساختارهای ذهنی هستند که از تجارب اولیه زندگی فرد شکل میگیرند و تأثیر عمیقی بر دیدگاهها، رفتارها و احساسات ما دارند. این الگوهای فکری مثبت یا منفی است و در صورت ناسازگاری، مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و روابط ناپایدار ایجاد کنند. انواع مختلف طرحوارهها مانند رهاشدگی، بیاعتمادی، شکست، نقص و شرم، و وابستگی فرد را در تلههای ذهنی و رفتاری گرفتار میکنند. شناسایی و درمان طرحوارههای ناسازگار از طریق روشهایی مانند طرحوارهدرمانی به فرد کمک میکند تا کیفیت زندگی خود را بهتر کند.
یاد بگیرید چگونه با استرس، اضطراب و مشکلات عاطفی مقابله کنید. مشاوره به شما کمک کرده که چگونه این احساسات را مدیریت کنید. وقت مشاوره خود را همین حالا رزرو کنید و راهی نو برای مقابله با چالشها بیابید.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.